viacorka

Наступная "Моўная сустрэча" ў АРТ Сядзібе прысьвечаная менскай тапаніміі.
Іван САЦУКЕВІЧ, кандыдат гіст. навук, сябра камісіі па найменьні й перайменаваньні вуліцаў, праспэктаў, плошчаў ды іншых складовых частак горада Менска, сябра Анамастычнай камісіі ТБМ:
"Імёны старых менскіх прадмесьцяў".
З мультымэдыяпрэзентацыяй.
Аўторак, 29-га траўня, 18.30, АРТ Сядзіба, Куйбышава, 22, 2-гі паверх.

Аўторак, 22 траўня, 18.30
Арт Сядзіба (Куйбышава, 22, 2-гі паверх)
Пётра Садоўскі

Імёны і назвы як складнік нацыянальнай ідэнтычнасьці
(пастаноўка праблемы для пачаткоўцаў)

1. Свае намінацыі на сваёй мове (браткі, падбел, Дзьвіна (проста
Дзьвіна), палюк/пупок/лучок на касьсі, проста “печ” ці “руская печ”?).

2. Чужыя намінацыі на роднай мове (Германія ці Нямеччына?).

3. Анамастыка: назвы населеных месцаў; уласныя імёны; імёны багоў і міфічных істотаў; біблійныя імёны; назвы водных прастораў; зорнае неба; імёны для свойскіх жывёлаў; назвы гістарычных дакумэнтаў, войнаў, выбітных гістарычных падзей.

- асацыяцыі з мастацкіх твораў (ня толькі літаратурных), свае
ўласныя і трансфармацыйна-перакладныя;

- вытворныя словаформы ад іменных намінацыяў (магчымыя
марфалягічна-фанэтычныя чаргаваньні): Васілішын сын, Верчына сястра,
Латышонак, “исконно литовская” фамилия Михалков, замминистра г-н
Адамишин;

- трансьлітарацыя чужых найменьняў і г. д.

4. Як сумясьціць каталіцкія, праваслаўныя ды паганскія традыцыі?
Паліятывы ды кампрамісы.

5. Складанасьці найменьняў пры так званым расійска-беларускім
дзьвюхмоўі з улікам патрабаваньняў нарматыўных актаў (прыклады зь
беларускай чыгункі).

6. Анамастыка і глябалізацыя (уплыў жывых кантактаў розных культураў і
традыцыяў, калі людзі ня толькі чытаюць, але і чуюць).

7. Высновы (як фармулёўка праблемы).

8. Стан беларускай анамастыкі (імёны, навуковыя дасьледаваньні і практыка).

9. Заключны жарт: Як трансфармаваць расійскага гр-на Николаева Николая
на беларускую мову з улікам “дапушчальнай” традыцыі?

Сёньня 40 год, як 19-гадовы Ромас Каланта спаліў сябе ў ковенскім тэатральным дворыку, пратэстуючы супраць савецкай акупацыі свае краіны.

Я пачуў гэтае імя ў 1979, здаецца, ад літоўца, які працаваў на філфаку БДУ. Лішне казаць, што для нашага кола даведацца пра чын Каланты было велізарным уражаньнем. Гэта надавала веры, сьведчыла пра чалавечую цьвёрдасьць у адстойваньні свае -- і нашае -- праўды.

Тады ж мне патрапіў гэты кляновы ліст (сапраўды lapelis -- "лістоўка"). 
Хто мне яго неўпрыкмет перадаў у школьным падручніку літоўскай савецкай літаратуры для XI клясы (дзе я і знайшоў гэткі "гербарыюм") -- ня памятаю; можа той самы філфакаўскі лябарант. За такія вершы тады "сьвяціла".

Верш я запомніў адразу і на ўсё жыцьцё. 


Kad Lietuvėlė būt laisva,
Pražystų obelim balta,
Norėjo kovai kilt mano karta.

Bet kaipgi obelis pražys,
Jei šalnos kanda net šaknis?

Nukrito žiedas nuo obels,
Ir kas gi jį dabar pakels?
O Romai,
Romai Kalanta!


"Каб [мілая] Літва была вольная,
Расьцьвіла белай яблыняй,
Хацела паўстаць на змаганьне маё пакаленьне.

Але як жа яблыня зацьвіце,
Калі замаразкі кусаюць нават карані?

Упала кветка зь яблыні,
І хто ж яе цяпер падыме?
О, Ромас, Ромас Каланта!"

[Трэба нарэшце, каб нехта зрабіў паэтычны пераклад.]

Вось жа ў сеціве гэтага верша няма. Здаецца, не гучаў ён і сёньня на ўрачыстасьцях у Вільні й Коўне. А хто аўтар, калі напісаны? Мо хто што ведае.

Што ж, наступіць час, калі мы, невыязныя, першымі атрымаем новыя пашпарты з Пагоняй...

Схадзіў я зноў у г. зв. АГіМ РУУС Савецкага р-ну. Ветлівая ст. інспэктар маёр Іна Дзяковіч выдала мне даведку, што я невыязны, бо яшчэ 5 сакавіка мне выставілі нейкі грамадзянскі пазоў у судзе. Пра гэта паведаміла Міністэрства юстыцыі.

Асаблівасьць маіх прыгодаў у параўнаньні зь іншымі -- у тым, што я хадзіў у той самы АГіМ раней, 13 сакавіка, праз тыдзень пасьля містычнага 5 сакавіка, калі адначасова розным людзям выставілі судовыя пазовы, позвы ў войска, прышылі справы пра банкруцтва і г. д. Інспэктар Іна Арэх была выдала мне тады даведку аб бязгрэшнасьці. Я разважыў, што каб быў грэшны (а грэх чыніцца толькі 5 сакавіка!), то інфармацыя пра гэта неяк дапаўзла б за тыдзень да АГіМа -- нават звычайнаю поштаю. І паехаў.

А трэцяй ночы ў вагон на берасьцейскай мяжы прыйшоў маёр, начальнік зьмены памежнікаў. Быў пакорліва-ветлівы, завёў да дзяжурнага вакзалу, каб кампэнсавалі што магчыма. На ўсе спробы спаслацца на даведку ад 13 сакавіка, на адзіную базу зьвестак адказваў адно: у мяне ўнутраная інструкцыя.







Высновы ў мяне такія. Па-першае, крэатыўныя аўтары ідэі жалезнае заслоны для нязгодных не парупіліся пра мінімальную каардынацыю з адпаведнымі ведамствамі. Схаваліся і падстаўляюць міліцыю, памежнікаў, Міністэрства абароны, Міністэрства юстыцыі.

Па-другое, яны ж не задбалі пра колькі-небудзь праўдападобныя легенды. Я тут нават не пра прызыў пяцідзесяцігадовых. Хоць бы даты розныя панапісвалі. А цяпер мы маем права зваць сябе сябрамі клюбу "5 Сакавіка".

Віншую ўсіх з Днём Незалежнасьці. 

Айцы-Заснавальнікі, поруч зь іншымі дзяржаватворчымі захадамі, неадкладна -- праз тыдзень -- задбалі былі пра статус беларускае мовы:

"Народны Сакратарыят Беларускае Народнае Рэспублікі прыняў пастанову пра абвешчаньне беларускае мовы дзяржаўнаю і абавязковаю моваю Рэспублікі. Нацыянальным мяншыням Беларусі дазваляецца карыстацца сваёю моваю ў афіцыйных дачыненьнях зь дзяржаўнымі ўстановамі. Усе акты, дакумэнты і ліставаньне ўрадавых установаў павінны адбывацца на дзяржаўнай беларускай мове". [Архівы БНР, І, 1, с. 73. № 0173]

Гэта, як сказалі б цяпер, урадавы прэс-рэліз ад 3 красавіка 1918 году. Пісаны яшчэ па-расейску, пераклад мой.
Натуральна, трэба памятаць і Статут ВКЛ, і Фалькенганава абвешчаньне беларускае мовы адною з "краёвых", і пастановы раньняй ССРБ-БССР (пра чатыры мовы), і, вядома, 26 студзеня 1990 году. Але адлічваць трэба ад упершыню прынятага рашэньня аб беларускай мове як адзінай дзяржаўнай, адпаведнага сучасным дзяржаўна-праўным нормам. Ад трэцяга красавіка.

Дарэчы, укладзеныя Сяргеем Шупам тамы Архіваў БНР варта перачытаць з гледзішча вось такіх актаў і датаў. Пачаткі нашых дзяржаўных службаў і г.д.

Siońnia 50 hod Heniku Łojku, majstroŭcu j tałakoŭcu, adnamu z najcikaviejšych našych skulptaraŭ, viadoŭcu "piaščanych" pleneraŭ, bieskampramisnamu vajaru za našuju movu (i za łacinku!). 

Interviju z Henikam z majstroŭskaha cyklu Dubaŭcoŭ -- tut http://www.svaboda.org/content/transcript/1924227.html 

Ale chaču dadać paru rečaŭ.

Niama cikaviejšaha za Henikaŭ prajektu novych skulpturaŭ dla Kupalavaha parku ŭ Miensku. Adna ź jich -- pavodle doŭhi čas zabaronienaj paemy "Na Kućciu" -- materyjalna vyjaŭlaje troch Hancoŭ, u prahałach pamiž jakimi prastora niemateryjalna vyleplivaje vobrazy Kniazia j Kniažny. Heta daloka nia ŭsie ŭnikalnyja jahonyja zadumy, natchnionyja Kupałam. Daj Boža jim pieraadoleć čynoŭnickuju inercyju dy zrealizavacca.

I jašče. Henik unikalna achviarny dziela idei čałaviek. Ilustracyjaŭ hetamu vielmi šmat, ja pryhadaju adnu. Kaliści, u pačatku 80-ch, jon znajšoŭ u rodnaj Mikeleŭščynie fragment słuckaha pojasa. Jaho vykupiŭ muzej za 1000 savieckich rubloŭ (heta šmat). I Henik addaŭ tuju tysiaču "Mroi" (hurt -- prodak NRM: Volski, Laŭkoŭ, Davydoŭski, Dziemidovič), kab narešcie kupili aparaturu, bo takaja była stratehija maładych nacyjanalistaŭ -- jak maha padtrymać navarodžanuju biełaruskuju rok-muzyku.

--
Henik, vinšuju ciabie ad dušy! Žyvie!

http://new.racyja.com/node/23763 Ужо былі Магілёў, Віцебск, Маладэчна, Наваградак. Сустрэчы адбываюцца там, куды нас запрашаюць, самі не навязваемся. Будзем адгукацца на запросіны й надалей, улічым канкрэтныя тэматычныя пажаданьні.

http://strana.lenta.ru/byelorussia/belnat.htm
"Не белые русские
Всем постсоветским народам пришлось после 1991 года искать свою национальную идентичность и национальную идею. Едва ли не тяжелее всех это дается белорусам. У них с обретением независимости даже национальный язык пережил не возрождение, как повсюду, а упадок (...)"
А потым інтэрвію са мной.
А яшчэ потым altera pars: інтэрвію з "проправительственным политологом", які прыпячатвае: 
"Белорусский национализм глубоко маргинален". 
І ніхто не нагадае, што "проправительственный" быў сябрам Сойму БНФ, прычым у Пазьняковыя часы, і сталым аўтарам часапісу "Спадчына", які, без сумневу, мацаваў ідэалягічны падмурак гэтага самага нацыяналізму. 

Valstybę pardavinėjantis suverenas bit.ly/xZc0EH Тут і маё інтэрвію

Асамблея дэмакратычных няўрадавых арганізацыяў -- а такая ейная першародная назва -- узьнікла тады, калі мусіла ўзьнікнуць. Узьнікла як згуртаваньне тых грамадзкіх структураў (ды, натуральна, іхных сяброў), якім балела за свабоду й дэмакратыю, за незалежнасьць і беларускую мову. Тых, хто бараніў гэтыя каштоўнасьці задоўга да таго, як незалежныя грамадзкія арганізацыі былі перайменаваныя ў "трэці сэктар", да таго, як зьявіўся "public business".

Ва ўсіх без вынятку посткамуністычных краінах у гэты самы "трэці сэктар" масава пайшлі каньюнктурнікі як родам са старога рэжыму, так і новыя. Але наша Асамблея -- паводле маштабу зьява беспрэцэдэнтная ў рэгіёне -- тады здолела згуртаваць сотні арганізацыяў і дзясяткі тысячаў людзей, якія хацелі бачыць Беларусь незалежнаю, адроджанаю, без дыктатуры й нэакамсамолаў. Мець і адстойваць прынцыповую пазыцыю ў найгалоўнейшых пытаньнях жыцьця краіны. А ня толькі абараняць свой вузенькі карпаратыўны інтарэс.

Зычу Асамблеі, якая вытрымала праверку часам і нягодамі, ды кожнаму ейнаму сябру быць вернымі тым самым пачатным каштоўнасьцям.

[Тлустым пазначаныя фрагмэнты, дзеля якіх я гэта казаў і акурат якія былі скрэсьленыя з прэсавага рэлізу Асамблеі]